Ei ny lov i Kina gjer oslostudenten «Aicha» utrygg

Designstudenten «Aicha» skal sy ein blå dress, slik som uigurar må bruke i fangenskap på interneringsleiarar i Xinjiang, vest i Kina.

Kanskje skal ho lage hól, og male på skitt og blod på han.

– Eg vil vise kva som skjer med oss, seier «Aicha» til NRK.

For «Aicha» ser på innføringa av ei ny kinesisk lov som enda ein trugsel mot uigur-kulturen, familien hennar og ho sjølv.

Ei grensekryssande lov

Lova har fått namnet «etnisk einskap og framgang». Den blei innført 1. juli med formål å styrkje éin felles kinesisk identitet på kryss og tvers av dei 55 etniske gruppene i Kina.

Det er éin klausul som har gitt lova særleg mykje merksemd.

Personar og grupper også utanfor grensene til Folkerepublikken Kina kan bli haldne rettsleg ansvarlege for å undergrave «etnisk einskap og framgang eller oppmode til etnisk separatisme».

«Aicha» er fødd og oppvaksen i Noreg, men har alltid vore varsam med kva ho seier og gjer heile sitt liv. No føler ho at ho må bli enda meir varsam.

Å sy den blå interneringsdressen er ein stille protest mot kinesiske myndigheiter sin politikk mot etniske minoritetar frå og i Kina.

Ein omfattande FN-rapport frå 2022 konkluderte med at kinesiske styresmakter bryt fleire menneskerettar i Xinjiang mot fleire etniske grupper, deriblant uigurane.

Vilkårleg fridomskrenking, tortur, tvangsarbeid, og innskrenking av religiøs, kulturell og språkleg identitet var nokre av menneskerettane som blir brotne, ifølge rapporten.

Sette fyr på seg sjølv i protest

Lova om etnisk einskap har fått kritikk for å vere eit angrep på alle etniske minoritetar med opphav innanfor dei kinesiske landegrensene.

Dagen etter lova tredde i kraft, 2. juli, sette den tibetanske aktivisten Lobga Rangzen fyr på seg sjølv utanfor FN sitt hovudkontor i New York. I lang tid hadde han jobba mot denne lova. Han døydde på staden.

Han er éin av fleire som har vist sterk misnøye med den nye lova.

Det europeiske parlamentet og USA har formelt kritisert lova.

Ein talsperson for det amerikanske utanriksdepartementet kallar lova «problematisk».

Også Amnesty International har delt kritikken sin i ei utsegn:

– Einskap i denne konteksten er ikkje harmoni mellom ulike grupper. Det er å skulle ligge på den same politiske og ideologiske linja til det kinesiske kommunistpartiet, skriv regionsdirektør i Amnesty Sarah Brooks.

I ein e-post til NRK skriv den kinesiske ambassaden i Oslo:

– Kina er ein einskapleg, fleiretnisk stat der alle etniske grupper jobbar for relasjonar baserte på likskap, eining og gjensidig hjelp.

Vidare skriv dei at formålet med lova er:

– Å styrkje vernet av dei lovlege rettane og interessene til alle etniske grupper, og å auke det etniske samhaldet. Å spreie eit vrengt og svartmåla bilete av lova som «ekstraterritoriell jurisdiksjon» og «langarma jurisdiksjon» er verken rett eller objektivt.

I nasjonalismens namn

– Det er enno for tidleg å seie noko om kva som vil vere dei reelle konsekvensane av lova.

Det seier Koen Wellens som er professor i Kina-studium ved Universitet i Oslo. Han har lang erfaring med å forske på nettopp etniske minoritetar i Kina.

– Kina er ikkje ein rettsstat på den måten at når det kjem ei ny lov skal alle følge ho til punkt og prikke. Lovene er heller ein peikepinn på ideologien kommunistpartiet har og kva retning landet går mot.

Det er nettopp denne retninga kinesiske myndigheiter går mot som uroar 21 år gamle «Aicha».

«Aicha» er ikkje hennar ekte namn. Ho snakkar med NRK anonymt for å verne om tryggleiken hennar, familien i Noreg og familien i heimlandet.

Ho veit ikkje om besteforeldra i Aust-Turkestan er i live. Ho har aldri møtt dei og kan ikkje ta kontakt med dei.

Hadde ho gjort det, kunne dei ha blitt sett i interneringsleir, fått andre straffer eller blitt drepne. I tillegg kunne familien hennar i Noreg blitt spora opp av kinesiske myndigheiter, fryktar «Aicha».

Likevel trur ho ikkje at lova kjem til å endre identiteten hennar.

– Eg er uigurisk. Nokon trur eg er kinesisk, men det blir det same som å kalle ein palestinar israelsk, seier ho.

Kina-forskar Wellens fortel at det regjerande kommunistpartiet i Kina innfører lova for å bygge legitimitet. I tillegg til økonomisk vekst, er etnisk einskap ein viktig måte for partiet å gjere nettopp dette.

– Slik kommunistpartiet ser nasjonalisme må ein ha etnisk einskap, ein felles kultur å vere stolt over, med ei lang historie. Etniske minoritetar har deira eigne separate historier og særeigne kulturar. Det utfordrar dette prosjektet, fortel Wellens.

Ikkje tema

Berre få dagar etter at lova om etnisk einskap tredde i kraft, besøkte den kinesiske utanriksministeren Wang Yi sin norske kollega Espen Barth Eide i Oslo. Der møtte han også statsminister Jonas Gahr Støre.

Før møtet sende den ideelle organisasjonen Uyghur Transitional Justice Database (UTJD) eit brev til utanriksdepartementet. Dei oppmoda Eide om å ta opp den nye lova om «etnisk einskap».

Det gjorde dei ikkje, men pressetalsperson i UD Mathias Gjesdal Hammer skriv i ein e-post til NRK at dei har teke opp lova med ambassaden i Beijing.

– I møtet tok utanriksminister Espen Barth Eide opp den urovekkande menneskerettssituasjonen, blant anna i Xinjiang og Tibet. Han understreka at både Kina og Noreg har forplikta seg til å følgje internasjonale menneskerettskonvensjonar.

– Dobbelstandard

Det var mellom anna Adiljan Abdurihim, som jobbar som koordinator hjå UTJD, som hadde sendt brevet til utanriksministeren.

– Det var veldig skuffande. Sjølvsagt skal vi møte kvarandre og ha ein politisk dialog, men om vi ikkje tek dei alvorlege forbytingane i Aust-Turkestan eller andre stader på alvor, kjenst det ut som ein dobbeltstandard, seier Abdurihim.

Slik han ser lova om etnisk einskap er det ei formalisering av ein politikk som allereie skjer i praksis.

Uigurane er éin av fleire grupper med tilknyting til Kina som klandrar myndigheitene i Beijing for å undertrykke dei og utøve vald mot dei.

Abdurihim var éin av eit tjuetals personar som demonstrerte utanfor statsministerbustaden under utanriksministermøtet. Andre som demonstrerte var medlem av Den norske Uighurkomiteen, Den norske Tibet-komité og Falun Gong.

Abdurihim meiner at når det kjem til Russland eller Midtausten, står Noreg i bresjen for å stå opp for demokratiske verdiar.

– Men når det gjeld Kina, kvar er dei verdiane? Då vi kom til Noreg så lærte vi om norsk demokrati på opplæring. Men når det kjem til uigurane er tonen heilt annleis, seier han.